Autoprezentacja

Autoprezentacja to próba zakomunikowania innym poprzez nasze wypowiedzi, zachowania niewerbalne i działania, tego kim jesteśmy albo za kogo chcielibyśmy być uważani [Aronson, 1997]. Umiejętność manipulowania wrażeniami jest bardzo ważna i wykorzystuje tę umiejętność chyba każdy. Wytworzenie pozytywnego wizerunku własnej osoby to z kolei jeden z podstawowych warunków powodzenia na rynku pracy.

Pewność siebie, czyli eksponowanie swoich mocnych stron osobowości, jest podstawowym warunkiem korzystnej prezentacji swojej osoby jako partnera dla innych ludzi, czy to w sytuacjach prywatnych, czy w kontaktach zawodowych. Warto zatem wiedzieć, jak robić korzystne wrażenie na innych. Ważne jest z pewnością pozytywne nastawienie do ludzi, otwartość, życzliwość i chęć bycia z nimi, czyli najogólniej tzw. inteligencja emocjonalna. Składniki pozytywnej autoprezentacji to również panowanie nad emocjami, entuzjazm, kreatywność, wiedza i doświadczenie.

W autoprezentacji niezwykle ważne jest pierwsze wrażenie, które tworzy się w pierwszej minucie spotkania nieznanych sobie osób. Według Mahrabiana najważniejszym elementem, który składa się na pierwsze wrażenie, jest wygląd. Pierwsze wrażenie warunkują również takie elementy, jak ton głosu i treść przekazu. Warto postarać się wypaść dobrze za pierwszym razem, bo korekta nieudanego pierwszego wrażenia wymaga sporo wysiłku.
Na jakość pierwszego wrażenia, ale też na naszą wiarygodność i atrakcyjność w kontaktach z ludźmi znaczący wpływ mają zachowania niewerbalne, tzw. mowa ciała (body language). Podczas przeciętnej rozmowy dwóch osób  zdecydowana większość informacji ma charakter pozasłowny (ważniejsze od tego, co mówimy, jest sposób komunikacji oraz przekazy niewerbalne).

Wizerunek osobowy
Umiejętność wyeksponowania swoich zalet, odpowiedniej kreacji swojego wizerunku jest rzeczą niezwykle istotną przy poszukiwaniu pracy. Czym zatem jest ów wizerunek i na czym polega sztuka jego kreowania?
Mówiąc najprościej, wizerunek to pełne, całościowe wyobrażenie rzeczy lub człowieka. Jest on syntezą tego wszystkiego, co o danym przedmiocie wiemy oraz tego, co o nim myślimy. Wizerunek jest wynikiem naszych doświadczeń osobistych, codziennych obserwacji, tego, co usłyszeliśmy. Można powiedzieć, iż jest to swego rodzaju złożona konstrukcja, rodzaj mozaiki z ruchomych elementów [Mazur, 2002: 82]. Barbara Rozwadowska zauważa z kolei, iż: „Wizerunek osoby to – najogólniej rzecz ujmując – wrażenie, jakie wywiera ona na innych. Zazwyczaj jest on utożsamiany z wartością osoby, ma świadczyć o jej umiejętnościach, osobowości, pozycji społecznej. Często jest także odbiciem wnętrza (np. brak zorganizowania i niekompetencja może znajdować odzwierciedlenie w niechlujnym wyglądzie). […] Każdy człowiek ma swój wizerunek. Czy tego chce, czy nie, świadomie bądź nieświadomie, oddziałuje na innych swoim wyglądem, gestem czy wypowiedzianym słowem. Na wizerunek składają się zarówno elementy stałe, jak i zmienne” [Rozwadowska, 2002: 268–269].

Podstawowe elementy wizerunku osobowego:

  • wygląd zewnętrzny (cechy fizyczne, tj. wiek, waga, wzrost);
  • komunikacja werbalna;
  • komunikacja niewerbalna (na którą składa się zarówno mowa ciała: gesty, mimika, postawa ciała, kontakt wzrokowy, ubiór, jak i sposób komunikacji: intonacja, szybkość mówienia, tembr głosu itp.);
  • profil osobowościowy – wyznawane wartości, sposób wyrażania i okazywania emocji;
  • przeszłość;
  • układ wiedzy, umiejętności i kompetencji (wykształcenie, doświadczenie);
  • otoczenie (społeczne: rodzina, znajomi; fizyczne: wygląd przestrzeni, przedmioty codziennego użytku);
  • sposób spędzania wolnego czasu.

Znaczenie języka i stylu komunikowania
Jednym z ważniejszych elementów wizerunku jest język i styl komunikowania. Profesjonalny wizerunek wymaga od kandydata umiejętności zwartego, ale i jednocześnie pełnego wyrażania swoich myśli, poglądów i aspiracji. Są osoby, które posiadają ku temu naturalne predyspozycje. Zdecydowana większość musi się jednak tego uczyć. Jak zauważa B. Rozwadowska, dobry mówca trzyma się w swej wypowiedzi pewnego logicznego porządku, nie zbacza z tematu, używa języka prostego i zrozumiałego. Jego wypowiedzi nie są monotonne, usypiające, ważne treści są wyraźnie intonowane. Istotną cechą dobrego mówcy jest także to, że sprawia wrażenie pewnego siebie i swoich racji [Rozwadowska, 2002].

Szczególnie istotną rolę pełni funkcja perswazyjna języka. Perswazyjne elementy tekstu służą bezpośredniemu i pośredniemu stymulowaniu postaw, stanów przekonaniowych. Można wyróżnić trzy rodzaje perswazji:

  • perswazja przekonująca – jest to racjonalna argumentacja, w której w sposób rzetelny interpretuje się zjawiska i procesy społeczne, przedstawia fakty, przytacza dane statystyczne, wysuwa logiczne wnioski;
  • perswazja nakłaniająca – nastawiona jest na zjednanie możliwie największej rzeszy zwolenników dla koncepcji, która jest propagowana przez nadawcę;
  • perswazja pobudzająca (agitacja) – służy pozyskaniu zwolenników dla doraźnych celów [por. Borkowski, 2003].

Człowiek, który jest świadomy wagi swojego słowa i jego wpływu na wizerunek, panuje nad swoją wypowiedzią. Potrafi wyrażać swoją opinię w sposób zwięzły i bezpośrednio związany z tematem. Jego wypowiedź jest jasna, dzięki czemu druga strona bez problemu rozumie to, co jest tematem przekazu. Dobry mówca unika stosowania żargonu i sloganów. Ponadto jego wypowiedź pozbawiona jest emocjonalności, jest natomiast spokojna i wywarzona.

Zachowania niewerbalne
Jak pokazuje wiele badań, podstawą komunikacji międzyludzkiej nie są wypowiadane słowa, ale mimika, postawa, gesty, tembr głosu, a więc to wszystko, co składa się na komunikację niewerbalną. To ona decyduje o wrażeniu, jakie ludzie wywierają na innych i potwierdza bądź zaprzecza wypowiadanym słowom. Dzięki mowie ciała możemy demaskować fałsz i zakłamanie, możemy się także upewnić, czy dana osoba mówi prawdę. Zachowania gestualne mogą służyć również maskowaniu niepożądanych stanów emocjonalnych, np. uśmiech służy zamaskowaniu poczucia zakłopotania i niepewności.
Za pomocą zachowań niewerbalnych – postawy ciała, maniery gestykulacyjnej, mimiki twarzy – można imitować takie cechy osobiste, jak godność, szlachetność, dostojeństwo, skromność. W arsenale zachowań niewerbalnych znajduje się także ubiór. Poprzez ubiór buduje się koncepcję siebie, zgodną z kreowanym obrazem [por. Marciniak, 2002]. Strój to element wizerunku, który decyduje o pierwszym wrażeniu, pozwala tworzyć opinię jeszcze zanim cokolwiek zostanie powiedziane. Świadczy o osobie i jej dostosowaniu do otoczenia. Poprzez ubiór łatwo zidentyfikować osobę, ocenić jej osobowość i kompetencje [Rozwadowska, 2002]. Ubranie stanowi wizytówkę każdego z nas. Dlatego powiedzenie, że nie szata zdobi człowieka pozostaje w sprzeczności z rzeczywistością, z codziennym doświadczeniem. Strój bowiem jest tym elementem naszego wyglądu, który wpływa na to, jak jesteśmy odbierani przez otoczenie.

Mowa ciała, to nie tylko wygląd zewnętrzny i ubiór, ale także gesty, sposób zachowania. Przy pierwszym kontakcie niezwykle ważne są takie elementy zachowania, jak sposób podania ręki, sposób siadania, gestykulacja. Mowa ciała to niezwykle rozbudowana sfera, stąd przyjrzyjmy się tylko kilku, ważniejszym elementom, w szczególności tym związanym z sytuacją pierwszego kontaktu, będącym w zasadzie elementem wąsko rozumianego savoir vivre. Jakkolwiek są to tylko wybrane gesty, to ich znaczenie w sytuacji autoprezentacyjnej jest nie do przecenienia:

  • Podanie ręki – ten symboliczny gest może wyrażać szacunek, przywiązanie, życzliwość, przyjaźń, obojętność czy lekceważenie – w zależności od sposobu, w jaki będzie wykonany. Ważne jest, abyśmy byli świadomi wagi tego, wydawać by się mogło, mało znaczącego gestu. Psycholodzy dowodzą bowiem, że nie tylko ubiór wpływa na pierwsze – najważniejsze – wrażenie. Przedstawienie się i podanie ręki bardzo mocno wpływa na to, czy dalsza część rozmowy będzie przebiegać w miłej atmosferze. Psychologowie już dawno udowodnili, że to w pierwszych kilku chwilach od poznania człowieka wyrabiamy sobie o nim zdanie, które na długo pozostaje w naszej głowie. Lubimy po prostu szufladkować ludzi już na samym początku znajomości z nimi. Najczęściej czynimy to w sposób podświadomy, potem niechętnie przesuwamy człowieka „z jednej szufladki do drugiej”. Jeśli zatem pierwsze wrażenie będzie niemiłe, pozostanie na długo. Jak zauważa M. Eggert: „Nie ma udokumentowanych powiązań między uściskiem dłoni a osobowością, ale wielu rekrutujących wierzy w ich istnienie. Mają tak niewiele informacji o kandydacie, że chwytają się każdej możliwości, szczególnie na początku rozmowy, kiedy powstaje pierwsze wrażenie. […] Nikt nie da ci pracy na podstawie uścisku dłoni, ale dobry, przyjazny i silny uścisk może pomóc w stworzeniu wizerunku, na jakim ci zależy” [Eggert, 2002: 39]. Z gestem podania ręki wiąże się jeszcze jedna niezwykle istotna zasada, to gospodarz spotkania, a więc w przypadku rozmowy kwalifikacyjnej rekrutujący, wita się z gościem. Podanie ręki, może mieć miejsce jedynie z inicjatywy gospodarza.
  • Sposób siadania – jak zauważają rekrutujący, niezwykle często spotykaną manierą u kandydatów do pracy jest „rozwalanie się” na fotelach z rękami założonymi za kark. Taki sztuczny luz nie jest zwykle mile widziany. Dlatego należy siadać wygodnie, ale prosto, prezentując postawę otwartą. Nie należy podkurczać nóg głęboko pod krzesło, nie wskazane jest także siadanie na krańcu krzesła, pochylając się głęboko do przodu. Dłonie nie powinny być chowane pod stół, ale najlepiej oprzeć je na kolanach, poręczach krzesła lub stole. Siadając, należy wybierać takie miejsce, które będzie po prostu wygodne [„Pracuj”, 2000].
  • Gesty (mowa ciała) – komunikaty przekazywane za pomocą ciała mają dużą moc i mogą w znaczący sposób zwiększyć szanse na pozytywne przejście rozmowy kwalifikacyjnej. Jak radzą rekrutujący, w czasie rozmowy kwalifikacyjnej należy często się uśmiechać, kiwać głową podczas wypowiedzi prowadzącego rozmowę, mieć ciało lekko pochylone do przodu podczas słuchania i odpowiadania na pytania, mieć niemal ciągły kontakt wzrokowy z komisją [Eggert, 2002].

Bibliografia
Aronson E., Wilson T. D., Akert R. M., 1997, Psychologia społeczna. Serce i umysł, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Warszawa.
Borkowski J., 2003, Świat wolnego słowa. Język propagandy politycznej 1981–1995, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Eggert M., 2002, Doskonała rozmowa kwalifikacyjna, Wydawnictwo Rebis, Poznań.
Janik-Wiszniowska M., 2002, O udawaniu w polityce, [w:] E. M. Marciniak, T. Mołdawa, K. A. Wojtaszczyk (red.), Etyka i polityka, Wydawnictwo Aspra_JR Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
Leary M., 2002, Wywieranie wrażanie na innych, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk.
Marciniak T., 2002, O udawaniu w polityce, [w:] E. M. Marciniak, T. Mołdawa, K. A. Wojtaszczyk (red.), Etyka i polityka, Wydawnictwo Aspra_JR Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
Mazur M., 2002, Marketing polityczny. Wyczerpujący przegląd technik i metod stosowanych w kampanii wyborczej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
Rozwadowska B., 2002, Public Relations. Teoria, praktyka, perspektywa, Wydawnictwo Studio Emka, Warszawa.

 
Platforma OLZA współfinansowana ze środków Unii Europejskiej w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego.